Yazı Farkındalığı Nedir? Aşamaları ve Okul Öncesi Etkinlikler

Yazı farkındalığı, çocuğun yazılı dilin işlevini ve biçimini anlamasıdır: yazının bir anlam taşıdığını, kitabın nasıl tutulduğunu, okumanın hangi yönde ilerlediğini, sözcüklerin boşluklarla ayrıldığını ve sözcüklerin harflerden oluştuğunu fark etmek. Okumayı öğrenmeden önce gelişen bu bilgi, fonolojik farkındalıkla birlikte erken okuryazarlığın temel yapı taşlarından biridir.

Yazı farkındalığı ile fonolojik farkındalık arasındaki fark

Fonolojik farkındalık sözlü dilin seslerine yöneliktir ve yazı gerektirmez: çocuk gözleri kapalıyken de hece sayabilir. Yazı farkındalığı ise yazılı dilin kendisine yöneliktir. Biri sesleri, diğeri bu seslerin kâğıda nasıl döküldüğünü anlamanın zeminini hazırlar; okuma-yazmaya geçişte ikisi birlikte gerekir. Sesle ilgili aşamalar için fonolojik farkındalık aşamaları yazımıza bakabilirsiniz.

Yazı farkındalığının aşamaları

Aşamalar kesin sınırlarla ayrılmaz ve çocuğun yazıyla ne sıklıkta karşılaştığına göre büyük farklılık gösterir. Kitapla ve yazıyla sık karşılaşan bir çocuk bu aşamalardan daha erken geçebilir. Aşağıdaki sıra genel bir eğilimi yansıtır.

1. Yazının anlam taşıdığını fark etme

Çocuk tabelaların, ambalajların ve logoların bir şey “söylediğini” fark eder. Süt kutusunu gösterip “süt yazıyor” diyen çocuk aslında yazıyı değil bağlamı okur, ancak yazının bir mesaj taşıdığını kavramıştır. Çevremizdeki bu yazılara çevresel yazı denir.

2. Kitap kavramları

Kitabın önünü ve arkasını ayırt etme, kitabı doğru tutma, sayfaları sırayla çevirme ve hikâyenin resimden değil yazıdan okunduğunu fark etme bu aşamaya girer.

3. Yazının yönü

Türkçede yazı soldan sağa ve yukarıdan aşağıya okunur; satır bitince alt satırın başına dönülür. Çocuk okurken nereden başlanacağını gösterebildiğinde bu kavram oturmaya başlamıştır.

4. Sözcük kavramı

Yazıdaki sözcüklerin boşluklarla ayrıldığını ve söylenen her sözcüğün yazıda bir karşılığı olduğunu fark etmektir. Kısa bir cümleyi parmakla takip ederken söylenen sözcükle gösterilen sözcüğü eşleştirebilmek bu aşamanın işaretidir.

5. Harf kavramı

Harfin sözcükten, sayıdan ve resimden farklı olduğunu fark etmek ve bazı harfleri tanımaktır. Çoğu çocuk için ilk tanınan harfler kendi adındaki harflerdir.

6. Yazıyı deneme

Karalamalar, harfe benzeyen şekiller ve adını yazma denemeleri bu aşamada görülür. Çocuğun “yazı” için çizdiği çizgileri resimden ayırması, yazının kendine özgü bir biçimi olduğunu kavradığını gösterir.

Noktalama işaretlerinin ve büyük harfin işlevini fark etmek gibi beceriler ise çoğunlukla okuma-yazma öğretimi sırasında gelişir.

Yazı farkındalığını destekleyen etkinlikler

Yazıya dikkat çekerek kitap okuma

Kitap okurken ara ara yazıyı parmağınızla takip edin, başlığı gösterin, “Buradan başlıyorum” deyin ve sayfayı çocuğa çevirtin. Şu tür sorular sorun:

• “Kitabın kapağı nerede?”
• “Ben neyi okuyorum, resmi mi yazıyı mı?”
• “Okumaya nereden başlamalıyım?”
• “Bu sayfadaki en uzun sözcük hangisi?”

Çevresel yazı avı

Sokakta, markette ya da evde tabelaları ve ambalajları birlikte “okuyun”. Çocuğun tanıdığı logoları kesip bir defterde toplamak, yazının her yerde olduğunu fark etmesini sağlar.

Adım her yerde

Çocuğun adını dolabına, çantasına ve resimlerine yazın. Adının ilk harfini kitaplarda ve tabelalarda aramak, harf kavramına doğal bir giriş sunar.

Sözcükleri say

Kısa bir cümleyi çocuğun gözü önünde yazın, sözcükleri birlikte sayın ve her sözcüğün altına bir pul koyun. Bu, sözlü sözcük sayma oyununun yazılı karşılığıdır ve boşlukların sözcükleri ayırdığını gösterir.

Oyun içinde yazı

Evcilik ya da market köşesine alışveriş listesi, menü ve etiketler ekleyin. Çocuğun kendi “yazısıyla” liste yapması, yazının bir amaca hizmet ettiğini deneyimlemesini sağlar.

Dil ve konuşma terapisinde yazı farkındalığı

Dil gelişim bozukluğu ya da konuşma sesi bozukluğu olan çocuklar, okuma-yazmayı öğrenirken güçlük yaşama açısından risk altında olabilir. Bu çocuklarda yazı farkındalığı, fonolojik farkındalıkla birlikte izlenmesi gereken bir erken okuryazarlık alanıdır. Seansta kullanılan resimli kartların altında sözcüğün yazılı olması ve hikâye kitaplarının seansa dahil edilmesi, vakanın yazıyla doğal biçimde karşılaşmasını sağlar.

Okul öncesinin son yılında kitaplara hiç ilgi göstermeyen, yazıyı resimden ayırt edemeyen ya da kendi adındaki harflerden hiçbirini tanımayan bir çocuk için ailenin öğretmen ve terapistle konuşması uygundur. Sesle ilgili oyunlar için okul öncesi fonolojik farkındalık etkinlikleri, hece düzeyinden ses düzeyine sıralanmış örnekler için fonolojik farkındalık etkinlikleri yazılarımıza göz atabilirsiniz.