Afazi Nedir? Türleri, Belirtileri ve Dizartriden Farkı

Afazi, beyindeki dil alanlarının zarar görmesi sonucu ortaya çıkan edinilmiş bir dil bozukluğudur. Konuşmayı, konuşulanı anlamayı, okumayı ve yazmayı farklı derecelerde etkileyebilir. Afazi bir zekâ kaybı değildir: kişi düşünebilir, tanır ve bilir, ancak bunları dile dökmekte ya da dili anlamakta güçlük yaşar.

Afazinin nedenleri

En sık neden inmedir. Çoğu insanda dil sol beyin yarımküresinde temsil edildiği için afazi en çok sol yarımküreyi etkileyen hasarlardan sonra görülür. Travmatik beyin hasarı, beyin tümörleri ve beyin enfeksiyonları da afaziye yol açabilir. Dilin nörodejeneratif bir hastalık nedeniyle yıllar içinde kademeli olarak bozulduğu tabloya ise primer progresif afazi denir.

Afazinin belirtileri

• Kelime bulma güçlüğü (anomi): kişi nesneyi tanır ama adını bulamaz; “şey”, “o” gibi boş sözcüklere ya da dolaylı anlatıma başvurur.
• Parafaziler: hedef sözcük yerine başka bir sözcük ya da sesleri değişmiş bir biçim söylenir. Anlamca yakın bir sözcükle yapılana semantik parafazi (“çatal” yerine “kaşık”), ses değişikliğiyle yapılana fonemik parafazi (“masa” yerine “mapa”) denir. Anlamı olmayan yeni sözcüklere neolojizm denir.
• Agramatizm: kısa, telgraf tarzı cümleler; ekler ve işlev sözcükleri düşer.
• Anlama güçlüğü: özellikle uzun ve karmaşık cümlelerde, hızlı konuşmada ya da gürültülü ortamda belirginleşir.
• Tekrarlama, okuma ve yazma güçlüğü: afazinin türüne göre farklı derecelerde görülür.

Belirtilerin bileşimi kişiden kişiye değişir. Bu nedenle afazi tek bir tablo değil, benzer mekanizmalara dayanan bir bozukluklar ailesidir.

Afazi türleri

Klinikte sık kullanılan sınıflama üç soruya dayanır: Konuşma akıcı mı? Anlama korunmuş mu? Tekrarlama korunmuş mu? Bu sınıflama bir başlangıç noktasıdır; birçok kişi hiçbir kategoriye tam olarak uymaz ve tablo iyileşme sürecinde bir türden diğerine dönüşebilir.

Broca afazisi

Akıcı olmayan bir afazidir. Konuşma çabalı, yavaş ve kısadır; agramatizm belirgindir. Anlama görece korunmuştur, tekrarlama bozuktur. Kişi çoğunlukla güçlüğünün farkındadır. Sıklıkla sağ tarafta güçsüzlük ve konuşma apraksisi eşlik eder.

Wernicke afazisi

Akıcı bir afazidir. Konuşmanın hızı ve ezgisi olağan görünür, ancak içerik anlamca boş ya da bozuktur; parafaziler ve neolojizmler sıktır. Anlama ve tekrarlama belirgin biçimde bozuktur. Kişi hatalarının farkında olmayabilir.

Global afazi

Konuşma, anlama, tekrarlama, okuma ve yazmanın hepsinin ağır biçimde etkilendiği türdür. Konuşma birkaç sözcük ya da kalıp ifadeyle sınırlı kalabilir. Genellikle dil alanlarını geniş ölçüde etkileyen hasarla ilişkilidir. İletişimde jest, yüz ifadesi, resim ve iletişim panoları önem kazanır.

İletim (kondüksiyon) afazisi

Konuşma akıcıdır ve anlama görece iyidir, ancak tekrarlama belirgin biçimde bozuktur. Fonemik parafaziler ve kişinin sözcüğü düzeltmek için art arda denemeler yapması sık görülür.

Anomik afazi

Konuşma akıcı, anlama ve tekrarlama iyidir; baskın belirti kelime bulma güçlüğüdür. Görece hafif bir tablodur ve diğer afazi türlerinin iyileşme sürecinde de ortaya çıkabilir.

Transkortikal afaziler

Tekrarlamanın korunmasıyla diğer türlerden ayrılır. Transkortikal motor afazide konuşmayı başlatmak güçtür, transkortikal duyusal afazide anlama bozuktur, mikst transkortikal afazide ise her ikisi birlikte görülür.

Afazi ile dizartri arasındaki fark

Afazi bir dil bozukluğudur: sorun, sözcüklerin ve cümlelerin seçilmesinde, düzenlenmesinde ve anlaşılmasındadır. Dizartri ise bir motor konuşma bozukluğudur: konuşma kaslarındaki güçsüzlük, yavaşlık ya da koordinasyon bozukluğu nedeniyle konuşma bulanık, yavaş ya da düzensiz çıkar. Dizartrisi olan kişi doğru sözcüğü bulur, cümleyi dilbilgisine uygun kurar ve okuduğunu anlar; zorluk sözcüğü sesletmededir.

• Anlama, okuma, yazma: afazide etkilenebilir, dizartride korunur.
• Hata türü: afazide hatalar sözcük ve dilbilgisi düzeyindedir (parafazi, agramatizm); dizartride sesler görece tutarlı biçimde bozulur ve ses kalitesi, solunum, rezonans ve konuşma hızı da etkilenebilir.
• Birliktelik: ikisi aynı kişide birlikte görülebilir; özellikle inme sonrasında bu sık rastlanan bir durumdur.

Konuşma apraksisi ise üçüncü bir tablodur: kaslarda güçsüzlük yoktur, ancak sesleri doğru sırayla üretmek için gereken hareket planlaması bozulmuştur. Hatalar tutarsızdır ve kişi doğru sesi arıyormuş gibi ağız hareketleri yapabilir. Apraksi sıklıkla Broca afazisine eşlik eder.

Afazi nasıl değerlendirilir?

Değerlendirme spontan konuşma, adlandırma, anlama, tekrarlama, okuma ve yazma alanlarını kapsar ve bir dil ve konuşma terapisti tarafından standart testler ile klinik gözlem kullanılarak yapılır. Tıbbi tanı ve altta yatan nedenin belirlenmesi ise hekimin sorumluluğundadır. İyi bir değerlendirme yalnızca bozulan becerileri değil, kişinin korunan güçlü yanlarını ve günlük iletişim ihtiyaçlarını da ortaya koyar.

Afazi iyileşir mi?

İyileşmenin hızı ve düzeyi; hasarın yeri ve büyüklüğü, afazinin türü ve şiddeti ile kişinin genel sağlık durumu gibi etkenlere bağlıdır. İnme sonrasındaki ilk aylarda kendiliğinden iyileşme en belirgindir, ancak dil terapisiyle ilerleme sonraki dönemde de sürebilir. Bu nedenle kronik dönemdeki kişiler de terapiden yararlanabilir.

Terapi yaklaşımları

• Bozukluk temelli çalışmalar: adlandırma, anlama ve cümle kurma becerilerini doğrudan hedefler. Kelime bulmada anlamsal ipucu, ilk ses ipucu ve cümle tamamlama gibi ipuçları kademeli olarak kullanılır.
• Semantik özellik analizi: hedef nesnenin kategorisi, işlevi, bulunduğu yer ve özellikleri üzerine konuşarak sözcüğe anlam ağı üzerinden ulaşılır.
• Melodik entonasyon terapisi: ağır, akıcı olmayan afazide ezgi ve ritimden yararlanarak kısa ifadelerin üretimini destekler.
• İşlevsel ve katılım odaklı yaklaşımlar: telefonla konuşma, alışveriş ya da sağlık randevusu gibi günlük yaşam durumlarını çalışır ve iletişim partnerlerinin eğitimini de kapsar.
• Alternatif ve destekleyici iletişim: iletişim panoları, resimli defterler ya da uygulamalar, özellikle ağır afazide iletişimi destekler ve sözel çalışmanın yerine değil, yanında kullanılır.

Aile ve iletişim partnerleri için öneriler

• Kısa ve net cümleler kurun, konuşma hızınızı biraz yavaşlatın.
• Yanıt için yeterince bekleyin; sessizliği hemen doldurmayın.
• Konuşmayı yazı, çizim, jest ve nesneleri göstererek destekleyin.
• Kişi istemedikçe cümlelerini onun yerine tamamlamayın.
• Yetişkine yetişkin gibi konuşun; afazi bir zekâ kaybı değildir.
• Anlamada güçlük varsa evet/hayır ile yanıtlanabilecek sorular sorun.

Yetişkine uygun materyal ilkeleri

Afazi materyallerinde en sık yapılan hata, çocuklara yönelik kartların yetişkinlerde kullanılmasıdır. Yetişkin bir birey için materyal:

• günlük yaşamdan, işlevsel nesne ve durumlardan seçilmeli,
• yaşa ve saygınlığa uygun, çocuksu olmayan görseller içermeli,
• kişinin ilgi alanına ve geçmiş mesleğine dokunabilmeli,
• kolaydan zora doğru kademelendirilebilmelidir.

Materyal seçiminde dikkat edilecek diğer ölçütler için dil ve konuşma terapisi materyali nasıl seçilir yazımıza bakabilirsiniz.

Etkinlik önerileri

Adlandırma

Nesne görsellerini adlandırma en temel çalışmadır. Sözcük bulunamadığında önce işlev ipucu (“yazmak için kullanılır”), gerekirse ilk ses ipucu (“ka...”) verilebilir. Kişinin sözcüğe en az ipucuyla ulaşması hedeflenir.

Semantik gruplama

Nesneleri kategorilere ayırma (meyveler, mutfak eşyaları, taşıtlar) hem anlamayı hem de kelime ağını güçlendirir. İleri düzeyde kategoriye ait sözcükleri sayma (“bir dakikada aklınıza gelen meyveler”) eklenebilir.

Cümle tamamlama

“Sabah kahvaltıda ... içerim” gibi tanıdık kalıplar, kelime bulmayı bağlam içinde destekler.

İşlevsel senaryolar

Eczanede ilaç isteme, telefonla randevu alma ya da markette ürün sorma gibi durumları canlandırmak, seansta çalışılanın günlük yaşama aktarılmasını kolaylaştırır.

Afazi terapisinde ilerleme çoğunlukla kademelidir ve işlevsel iletişim, kusursuz dilden daha önemlidir. Yetişkine saygıyla tasarlanmış, günlük yaşama dokunan materyaller hem motivasyonu hem de terapinin gündelik hayata aktarımını güçlendirir.